هندوئیزم
تعریف
هندوئیزم یکی از دین‌های قدیمی جهان است که در شبه‌قارهٔ هند شکل گرفته است. این دین مجموعه‌ای از عقاید، باورها، عبادت‌ها، رسم‌ها و سنت‌های گوناگون را در بر می‌گیرد.
هندوئیزم بنیان‌گذار مشخصی ندارد و در طول تاریخ، عقاید و روش‌های مختلفی در آن به وجود آمده است. پیروان این دین در مورد خدا، روح، زندگی پس از مرگ و رهایی روح باورهای متفاوت دارند.
در درس‌های اسلامی، هندوئیزم در شمار ادیان غیرآسمانی بررسی می‌شود؛ یعنی دینی که از دیدگاه این تقسیم‌بندی، منشأ وحیانی آن ثابت نشده است.
نکات اساسی
۱. مرور درس گذشته: زرتشتیت
در درس گذشته موضوعات زیر بررسی شده بود:
- تعریف زرتشتیت
- چگونگی پیدایش و شخصیت‌های مهم آن
- کتاب‌های مقدس، افکار و عقاید
- محل گسترش و نفوذ آن
۲. هدف درس هفتم
در پایان این درس، محصل باید بتواند:
- هندوئیزم را تعریف کند.
- دربارهٔ پیدایش و تاریخچهٔ آن معلومات بدهد.
- کتاب‌های مقدس هندوئیزم را بشناسد.
- خدایان مشهور و عقاید مهم این دین را توضیح بدهد.
- مفهوم کارما و تناسخ را درک کند.
- نظام طبقاتی هندوها را بشناسد.
- عقاید هندوئیزم را از دیدگاه اسلامی ارزیابی کند.
۳. پیدایش هندوئیزم و بنیان‌گذار آن
هندوئیزم بنیان‌گذار واحد و مشخصی ندارد. این دین در طول زمان و از ترکیب باورها، رسم‌ها و سنت‌های گوناگون در هند شکل گرفته است.
در تاریخ هندوئیزم، سه مرحلهٔ مهم در یادداشت‌های درسی ذکر شده است:
۱. مرحلهٔ نخست: شکل‌گیری سنت‌های دینی و سرودهایی که بعدها در کتاب ویدا گردآوری شدند.
۲. مرحلهٔ دوم: تشریح و تفسیر ویداها که با نوشته‌هایی به نام براهمانا ارتباط دارد.
۳. مرحلهٔ سوم: گسترش بحث‌های فلسفی و دینی در اوپانیشادها، به‌ویژه دربارهٔ روح، حقیقت نهایی و رهایی.
این مراحل به‌تدریج شکل گرفته‌اند؛ بنابراین، نباید آن‌ها را سه مرحلهٔ کاملاً جدا با تاریخ‌های قطعی دانست.
۴. کتاب‌های مقدس هندوئیزم
یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های متون مقدس هندوئیزم، ویداها است. ویدا به دانش یا معرفت ارتباط دارد و از متن‌های بسیار قدیمی دینی هند به شمار می‌رود.
ویداها چهار بخش اصلی دارند:
۱. ریگ‌ویدا: قدیمی‌ترین و یکی از مهم‌ترین ویداها است. این کتاب شامل سرودهای دینی است که برای ستایش خدایان خوانده می‌شدند.
۲. یجور‌ویدا: بیشتر شامل عبارت‌ها و دستورهای مربوط به مراسم قربانی و اجرای عبادت‌های دینی است.
۳. ساماویدا: بیشتر شامل سرودهایی است که برای خواندن آهنگین در مراسم دینی استفاده می‌شدند. بخش زیادی از آن با سرودهای ریگ‌ویدا ارتباط دارد.
۴. اتهروَویدا: شامل دعاها، عبارت‌های مربوط به محافظت، درمان و باورهای سنتی دربارهٔ نیروهای ماورایی است.
علاوه بر ویداها، دو مجموعهٔ مهم دیگر نیز وجود دارد:
- براهماناها: نوشته‌هایی که دربارهٔ مراسم دینی و شیوهٔ اجرای آن‌ها توضیح می‌دهند.
- اوپانیشادها: نوشته‌های فلسفی و دینی که دربارهٔ روح، حقیقت نهایی، جهان و رهایی بحث می‌کنند.
۵. خدایان و معبودان مشهور هندوئیزم
در هندوئیزم، باور به خدا و خدایان در میان پیروان مختلف فرق می‌کند. بعضی پیروان چندین خدا را می‌پرستند، برخی یک خدا را برتر می‌دانند و بعضی نیز دربارهٔ حقیقت نهایی و روح دیدگاه فلسفی دارند.
در متن‌های قدیمی هندوئیزم از خدایان گوناگون نام برده شده است:
- اگنی: با آتش ارتباط دارد.
- وارونا: با نظم کیهانی، آسمان و آب‌ها ارتباط دارد.
- ایندرا: با رعد، باران و جنگ ارتباط دارد.
- اوشا: نماد سپیده‌دم است.
- رودرا: با نیروهای ترسناک طبیعت و طوفان ارتباط دارد.
- پرَجنیا: با باران ارتباط دارد.
- سوریه: خدای آفتاب است.
- یاما: با مرگ و جهان مردگان ارتباط دارد.
- راما: یکی از شخصیت‌های مهم و مقدس هندوئیزم است.
- کریشنا: یکی از شخصیت‌های بسیار مهم و مورد پرستش هندوها است.
- ایشوار: مفهوم خداوند یا پروردگار در بعضی مکتب‌های هندوئیزم است.
نام‌ها و وظایف خدایان در سنت‌های مختلف هندوئیزم ممکن است تفاوت داشته باشد.
۶. سه‌گانهٔ مشهور هندوئیزم
در بعضی سنت‌های هندوئیزم، سه شخصیت مشهور با وظایف متفاوت معرفی می‌شوند. این سه‌گانه را «تریمورتی» می‌نامند.
۱. برهما: با آفرینش جهان ارتباط دارد.
۲. ویشنو: مسئول حفظ جهان و نگهداری نظم آن دانسته می‌شود.
۳. شیوا: با نابودی و دگرگونی جهان و آماده‌شدن زمینه برای آفرینش دوباره ارتباط دارد.
در یادداشت استاد، ادعا شده است که نظریهٔ تثلیث مسیحیت از هندوئیزم گرفته شده است؛ اما این ادعا از نظر تاریخی ثابت نشده است. تثلیث مسیحیت نیز از نظر عقیدتی با سه‌گانهٔ هندوئیزم یکسان نیست.
۷. عقاید و افکار هندوئیزم
الف) کارما یا قانون جزا
کارما به معنای کردار یا عمل است. بر اساس این باور، اعمال انسان پیامد دارند و رفتار خوب یا بد او بر وضعیت زندگی و تولدهای بعدی‌اش تأثیر می‌گذارد.
مثال: کسی که کارهای نیک انجام می‌دهد، ممکن است مطابق باور کارما در زندگی آینده از نتیجهٔ نیک اعمالش بهره‌مند شود.
کارما تنها به جزای فوری اعمال در همین دنیا محدود نمی‌شود؛ بلکه در بسیاری از سنت‌های هندوئیزم، با تولدهای بعدی نیز ارتباط دارد.
ب) تناسخ ارواح
تناسخ به این باور گفته می‌شود که پس از مرگ، جریان زندگی یا روح مطابق بعضی عقاید هندوئیزم در تولدی دیگر ادامه می‌یابد.
بر اساس این باور، اعمال و کارمای شخص بر وضعیت تولد بعدی او تأثیر می‌گذارد. در برخی سنت‌های هندوئیزم، تولد دوباره می‌تواند به شکل انسان یا حیوان باشد.
در یادداشت استاد، چهار اصطلاح برای توضیح شکل‌های مختلف انتقال روح ذکر شده است:
- رسخ: حلول در جمادات.
- فسخ: حلول در نباتات.
- مسخ: حلول در حیوانات.
- نسخ: حلول در انسان دیگر.
این تقسیم‌بندی در جزوهٔ درسی آمده است؛ اما نباید آن را تعریف مشترک و پذیرفته‌شدهٔ تمام مکتب‌های هندوئیزم دانست.
ج) رهایی روح از چرخهٔ تولد دوباره
در بسیاری از مکتب‌های هندوئیزم، هدف نهایی رهایی از چرخهٔ تولد، مرگ و تولد دوباره است. این چرخه را سمسارا می‌نامند.
رهایی از این چرخه موکشا نام دارد. در بعضی مکتب‌ها، رسیدن به این حالت با شناخت حقیقت، انجام وظایف دینی، مراقبه یا محبت و عبادت خدا ارتباط دارد.
در برخی دیدگاه‌های هندوئیزم، ارتباط میان روح فردی و حقیقت نهایی به برهما یا برهمن مربوط دانسته می‌شود. این دو اصطلاح در تمام متن‌های هندوئیزم معنای یکسان ندارند.
۸. قوانین منو
قوانین منو یکی از متن‌های قدیمی مربوط به قوانین اجتماعی، وظایف دینی و نظام طبقاتی در سنت هندوئیزم است.
این متن موضوعاتی مانند وظایف طبقات اجتماعی، رفتار فردی، ازدواج، مسئولیت‌های خانوادگی و مجازات‌ها را بررسی می‌کند.
در یادداشت استاد، چند مورد از توصیه‌ها و قوانین منسوب به این سنت ذکر شده است:
- انسان باید بر نفس و خواسته‌های خود کنترول داشته باشد.
- آموزش و یادگیری باید با جدیت دنبال شود.
- وابستگی بیش از حد به دنیا باید کم شود.
- برای خوراک، پوشاک و رفتار فردی محدودیت‌هایی مطرح شده است.
- ریاضت و خودداری از بعضی لذت‌های دنیوی در برخی سنت‌های دینی ارزش دانسته می‌شود.
بعضی از موارد شدید، مانند مجازات‌های متفاوت بر اساس طبقهٔ اجتماعی، در متن‌های تاریخی مربوط به این سنت آمده‌اند؛ اما نباید آن‌ها را قانون یکسان و عملی‌شده در تمام دوره‌ها و مناطق هند دانست.
۹. ریاضت و شیوهٔ زندگی در بعضی سنت‌های هندوئیزم
ریاضت یعنی انسان برای رسیدن به یک هدف دینی یا روحانی، بعضی خواسته‌ها و راحتی‌های خود را محدود کند.
در بعضی سنت‌های زاهدانهٔ هندوئیزم، موارد زیر دیده می‌شود:
- خودداری از خوردن بعضی غذاها یا گوشت.
- روزه‌گرفتن یا محدودکردن مقدار غذا.
- کنترول خواسته‌ها و میل‌های نفسانی.
- دوری از وابستگی بیش از حد به مال و دارایی.
- زندگی ساده و کم‌کردن وابستگی به راحتی‌های دنیوی.
- مراقبه و تمرین‌های روحانی.
تمام هندوها گیاه‌خوار نیستند و همهٔ آن‌ها ریاضت‌های شدید انجام نمی‌دهند. روش زندگی پیروان هندوئیزم با توجه به مکتب، خانواده، منطقه و باورهای شخصی فرق می‌کند.
۱۰. نظام طبقاتی هندوها
در تاریخ جامعهٔ هند، نظام طبقاتی مهمی وجود داشته که با سنت‌های دینی و اجتماعی ارتباط داشته است. در بعضی متن‌های هندوئیزم، چهار طبقهٔ اصلی معرفی شده‌اند.
۱. برهمن‌ها: طبقهٔ روحانیون، آموزگاران دینی و کسانی که اجرای مراسم مذهبی را بر عهده داشتند.
۲. کشتریه‌ها: طبقهٔ پادشاهان، جنگجویان و کسانی که مسئولیت حکومت و دفاع را بر عهده داشتند.
۳. ویشیه‌ها: طبقهٔ بازرگانان، دهقانان و کسانی که به تجارت و تولید اقتصادی می‌پرداختند.
۴. شودره‌ها: طبقه‌ای که در تقسیم‌بندی سنتی، بیشتر مسئولیت‌های کارگری و خدمت به طبقات بالاتر را بر عهده داشت.
این تقسیم‌بندی به نام وارنا شناخته می‌شود. در جامعهٔ هند، گروه‌های اجتماعی و شغلی بسیار بیشتری نیز وجود داشته‌اند که همهٔ آن‌ها را نمی‌توان تنها در چهار طبقه خلاصه کرد.
این سنت اجتماعی در طول تاریخ با نابرابری‌ها و محدودیت‌های گوناگون همراه بوده است. قانون اساسی هند تبعیض بر اساس طبقه یا کاست را منع کرده و مادهٔ ۱۷ آن غیرقابل لمس بودن را لغو کرده است. قانون حمایت از حقوق مدنی در سال ۱۹۵۵ نیز تصویب شد. با وجود این، بعضی آثار اجتماعی نظام کاست هنوز در بخش‌هایی از جامعهٔ هند دیده می‌شود.
۱۱. وظایف طبقات چهارگانه
بر اساس تقسیم‌بندی سنتی، وظایف این طبقات چنین بیان شده است:
برهمن‌ها: آموزش دینی، اجرای مراسم مذهبی و راهنمایی دینی.
کشتریه‌ها: حکومت، دفاع از سرزمین و حفظ نظم.
ویشیه‌ها: زراعت، دامداری، تجارت و فعالیت‌های اقتصادی.
شودره‌ها: کارهای خدماتی و کارگری.
در بعضی متن‌های تاریخی، برای طبقات مختلف امتیازات و محدودیت‌های متفاوتی ذکر شده است. از جمله، در برخی قوانین سنتی برای برهمن‌ها جایگاه بالاتر و برای طبقات پایین‌تر مجازات‌های شدیدتری در نظر گرفته شده بود.
این موارد مربوط به نظام اجتماعی تاریخی‌اند و نباید آن‌ها را به تمام هندوهای امروزی نسبت داد.
۱۲. جایگاه گاو و حیوانات در هندوئیزم
گاو در بسیاری از سنت‌های هندوئیزم حیوانی مقدس و مورد احترام دانسته می‌شود. بعضی پیروان این دین از خوردن گوشت گاو خودداری می‌کنند.
با این حال، میزان احترام به حیوانات و شیوهٔ غذاخوردن در میان هندوها متفاوت است. همهٔ پیروان هندوئیزم تمام حیوانات یا اشیای طبیعی را به یک شکل نمی‌پرستند.
در یادداشت استاد به پرستش حیوانات، گیاهان و بعضی اشیای طبیعی اشاره شده است. این موضوع را باید در چارچوب باورها و سنت‌های گوناگون هندوئیزم درک کرد.
۱۳. محل گسترش و نفوذ هندوئیزم
هندوئیزم در شبه‌قارهٔ هند شکل گرفته است و هنوز هم بیشترین شمار پیروان آن در هند زندگی می‌کنند.
این دین در کشورهای زیر نیز پیروان دارد:
- هند
- نیپال
- بنگلادش
- سریلانکا
- اندونیزیا، به‌ویژه جزیرهٔ بالی
- موریس
- فیجی
- کشورهای دیگری که مهاجران هندی در آن‌ها زندگی می‌کنند.
هندوئیزم از راه مهاجرت، تجارت، روابط فرهنگی و گسترش جوامع هندی به مناطق مختلف جهان راه یافته است.
۱۴. ارزیابی هندوئیزم از دیدگاه اسلامی
در این بخش باید میان معرفی علمی یک دین و ارزیابی عقیدتی آن فرق گذاشت.
از دیدگاه اسلام، معیار اصلی عقیده، توحید و پرستش الله یگانه است. مسلمانان باور دارند که الله خالق و پروردگار همهٔ موجودات است و عبادت تنها شایستهٔ او می‌باشد.
بر این اساس، باورها و اعمالی که با توحید اسلامی ناسازگار باشند، از دیدگاه اسلام پذیرفته نیستند.
توحید: اسلام بر یگانگی الله و عبادت‌کردن تنها او تأکید می‌کند.
زندگی پس از مرگ: در اسلام، انسان پس از مرگ دوباره زنده می‌شود و در برابر اعمال خود حساب می‌دهد. تناسخ به معنای تولد دوبارهٔ روح در بدن دیگر، عقیدهٔ اسلامی نیست.
عدالت انسانی: در اسلام، برتری انسان‌ها بر اساس نژاد، قوم یا طبقهٔ اجتماعی پذیرفته نیست. معیار ارزش معنوی، تقوا و کردار نیک است.
مسئولیت فردی: در اسلام، هر انسان مسئول اعمال خود است و هیچ‌کس تنها به دلیل تولد در یک طبقه، بر دیگران برتری ذاتی ندارد.
این مقایسه باید با شناخت درست هر دو دین انجام شود؛ زیرا تمام هندوها عقاید یکسان ندارند و ارزیابی اسلامی نیز باید بر اساس اصول روشن اسلامی صورت بگیرد.
مثال / کد
برای این موضوع کد برنامه‌نویسی وجود ندارد؛ اما برای درک بهتر مفاهیم، دو مثال آموزشی را بررسی می‌کنیم.
مثال اول: کارما
فرض کنیم شخصی باور دارد که اعمال نیک و بد او بر تولد آینده‌اش تأثیر می‌گذارد. این نمونه‌ای از مفهوم کارما در بعضی سنت‌های هندوئیزم است.
مثال دوم: نظام طبقاتی
فرض کنیم در یک جامعه، وظیفهٔ افراد از هنگام تولد بر اساس طبقهٔ خانوادگی‌شان تعیین شود. این مثال به درک نظام طبقاتی سنتی کمک می‌کند؛ اما تمام ساختار اجتماعی هند را توضیح نمی‌دهد.
تشریح
برای فهم بهتر درس، این مفاهیم را از هم جدا کنید:
- ویدا: مجموعه‌ای از متن‌های مقدس هندوئیزم.
- کارما: باور به پیامدهای اعمال.
- سمسارا: چرخهٔ تولد، مرگ و تولد دوباره.
- موکشا: رهایی از چرخهٔ تولد دوباره.
- تریمورتی: سه‌گانهٔ برهما، ویشنو و شیوا در بعضی سنت‌های هندوئیزم.
- وارنا: تقسیم‌بندی سنتی جامعه به چهار طبقهٔ اصلی.
- قوانین منو: یکی از متن‌های تاریخی مربوط به قوانین اجتماعی و دینی هند.
این مفاهیم با یکدیگر ارتباط دارند، اما معنای یکسان ندارند. برای امتحان، تعریف هر کدام را جداگانه یاد بگیرید و بتوانید تفاوت آن‌ها را توضیح بدهید.
نتیجه
هندوئیزم یکی از دین‌های قدیمی و متنوع جهان است که در هند شکل گرفته است. این دین بنیان‌گذار واحد و مشخصی ندارد و دارای کتاب‌های مقدس، باورهای فلسفی، سنت‌های عبادی و نظام‌های اجتماعی گوناگون است.
ویداها از مهم‌ترین متن‌های مقدس آن‌اند. کارما، تناسخ، رهایی از چرخهٔ تولد دوباره و نظام طبقاتی نیز از موضوعات مهم در مطالعهٔ تاریخی و عقیدتی هندوئیزم به شمار می‌روند.
از دیدگاه اسلامی، عقاید هندوئیزم باید با اصول توحید، معاد و عدالت انسانی مقایسه شوند. در عین حال، برای مطالعهٔ علمی این دین باید تفاوت میان سنت‌ها و مکتب‌های مختلف آن را نیز در نظر گرفت.
اشتباهات رایج
- هندوئیزم را دارای یک بنیان‌گذار مشخص دانستن.
- تمام پیروان هندوئیزم را دارای عقاید کاملاً یکسان دانستن.
- کارما را تنها به معنای مجازات فوری در همین دنیا فهمیدن.
- تناسخ را با رستاخیز در اسلام یکسان دانستن.
- برهما، برهمن و براهمانا را یک مفهوم دانستن.
- تصورکردن این‌که تمام هندوها گیاه‌خوار هستند یا همهٔ آن‌ها تمام خدایان را می‌پرستند.
- نظام طبقاتی چهارگانه را تمام ساختار اجتماعی هند دانستن.
- ادعای گرفتن نظریهٔ تثلیث مسیحیت از هندوئیزم را یک حقیقت تاریخی ثابت‌شده دانستن.
- تمام احکام تاریخی قوانین منو را قانون یکسان تمام هندوها در همهٔ زمان‌ها دانستن.
نکات کوتاه امتحانی
- دین: هندوئیزم؛ از دین‌های قدیمی جهان.
- بنیان‌گذار: بنیان‌گذار مشخص ندارد.
- محل پیدایش: شبه‌قارهٔ هند.
- کتاب‌های اصلی: ریگ‌ویدا، یجور‌ویدا، ساماویدا و اتهروَویدا.
- کارما: پیامد اعمال انسان.
- سمسارا: چرخهٔ تولد، مرگ و تولد دوباره.
- موکشا: رهایی از چرخهٔ تولد دوباره.
- تریمورتی: برهما (آفرینش)، ویشنو (حفظ) و شیوا (دگرگونی و نابودی).
- چهار طبقه: برهمن، کشتریه، ویشیه و شودره.
- قوانین منو: متن تاریخی مربوط به قوانین اجتماعی و دینی.
- دیدگاه اسلام: تأکید بر توحید، معاد، عدالت و مسئولیت فردی.
- محل گسترش: بیشتر در هند و نیپال و نیز در دیگر کشورهای جهان.